• KATEGORİ
  • Geleneksel Yaşam Foto Galeri
  • YAZAR
  • Tevârih-i Selânik
  • İster Yemen'den ister Brezilya'dan gelsin, kahvenin en yakıştığı yerin Balkanlar olduğu bizim için şüphe götürmez bir gerçektir. Zengin veya fakir, kahve; asırlar boyunca iç içe yaşayan kozmopolit Balkan coğrafyasının arzu edilen ve aranan ürünlerinin başında gelmiştir. Tevârih-i Selânik, yazılarıyla bir yandan Balkanların Ege'ye açılan noktasında kurulmuş olan kadim Selânik'in tarih ve kültür atlasını kaleme alırken, diğer yandan kahvenin bugün olduğu gibi o dönem de Osmanlı coğrafyası ve Selânik ticareti adına ne denli önemli bir varlık kaynağı olduğunu gözler önüne seriyor. Selânik tarihi ile ilgili her şey için Twitter adresinden takip etmeyi ihmal etmeyin; @tevarihiselanik.

Selanik eşrafından (Şişman) Hacı İbrahim bin Mustafa vefat ettiğinde terekesindeki servet, şeriye sicillerinde tam 5 sayfalık yer kaplamıştı. Pırlanta, gümüş eşyalar, Selanik içre taşınmazlar, siyahi kadın bir köle... Çoğu Müslüman 1 satırlık varlığa sahipken bu serveti nasıl edinmişti?

Hacı İbrahim'in varlığının sırrı basitti: Kahve! Ticaret erbâbıydı. Mısır'dan Selanik'e kahve ve pamuk ithal ediyordu. Sadece bununla kalmıyordu. Avrethisar'ın (Kılkış) Alburlu (bugün: Koronouda) köyünden tütünü Mısır'a ihraç ediyordu. Balkan hinterlandından denize açılan bir ticaret. Böylesi uzak mesafeler arasında yapılan ticaretin sürdürülebilir olması için geniş bir ortaklar ve müşteriler ağına ihtiyaç vardı haliyle.

Hacı İbrahim'in, Kahire'nin Reşid limanında 2 ortağı, öldüğünde Saraybosna ve Manastırda alacaklı olduğu kişiler vardı. Ürün yelpazesi genişti. Ticaretini yaptığı ürünler arasında üzüm, yeri geldiğinde etini, kimi zaman da derisini satarak faydalandığı küçük baş hayvan sürüleri vardı. Ayrıca Hristiyan köylü ve keşişlere borç veriyor, Selanik'in Mısır Çarşısı'ndaki esnaftan, tüccar ve üzümcülerden uygun şartlarla borç alıyordu.

kahve osmanlı selanik 1

Yukarıda değindiğimiz ticari devingenlik ve beraberinde gelen refah 18.yy'da Selanik ticaretini ele alan tetkiklerde sıklıkla irdelenmiştir. Tarih yazımındaki hakim görüş, bu asırda şehirde ticaretin, buraya yerleşen yabancı konsoloslar, Rumlar ve Yahudilerin tekelinde olduğudur.

Fransız konsolos raporları ve seyyahlardan edindiğimiz bilgilere rağmen bu temel görüşe eleştirel gözle yaklaşmak ufkumuzu genişletecektir. Dragomanlık, komisyonculuk, tefecilik, takasçılık ve arabuluculuk yapan gayrimüslimler, şüphesiz hizmetlerinden fazlasıyla istifade ediyorlardı.

kahve osmanlı selanik 2

Gelgelelim, gayrimüslimlerin ticarette oynadığı role atfedilen önem, bölgesel arz-talep dengesini sağlayan başkaca aktörleri göz ardı eder. Bunların başında Hacı İbrahim bin Mustafa gibi Selanikli Müslüman ve Türk tüccarlar gelmektedir. Şüphesiz yabancılar ticarette pay sahibiydi.

kahve osmanlı selanik 3

Büyük ticaret hacmiyle Selanik; İzmir, Sakız Adası ve Rodos'la birlikte son durağı İstanbul olan ticaret yollarının mutlak istasyonlarındandı.

Gayrimüslimler Batı ticaretinde etkiliydiler. Fakat Ege denizinden Nil havzasına uzanan Mısır ticaretinin aslan payı Müslüman Türklere aitti. Kaynaklarda "Mısırcıyan" (Mısırcılar) olarak geçen bu tüccar zümresinin Selanik'in içtimai ve idari hayatındaki hakim pozisyona değinelim.

Selanik, 18. asırdaki ticari canlılığını, zenginliğiyle tarihte nice hükümdarı cezbetmiş Mısır'dan gelen kahveye borçluydu. Anavatanı Yemen'dir. Osmanlı kentlerinde yaygın olan kahve kültürü, Selanik'te de iştahla aranan bu tatla buluşmayı bekleyen tiryakilere sahipti. Bu ticaret nedir?

kahve osmanlı selanik 4

20.yüzyılın başında bu kültür hala sürmekteydi. Hasır sandalyeleriyle ahşap kahvehanelerde toplanan ahali, kahve keyfi sırasında poz veriyor.

 

Kahve, gemilerle limana gelir. Kale duvarlarının dışındaki Mısır Çarşısı'nda satışa sunulur. Burası kahve satışının gerçekleştiği yegâne yerdi. Selanik limanının ahşap bir iskeleden ibaret olduğu yıllara ait bir gravür. Limana varan bir yolcu doğrudan Mısır Çarşısı'na giriş yapıyordu.

kahve osmanlı selanik 5

Mısırcıların inisiyatifi ile kale içinde kahve satışı yasaktır. Bu kurala riayet etmeyen tüccarlar derhal kadıya şikayet edilir ve ceza alır. Kahvenin şehir hayatındaki değerini Selanik'teki Fransız konsolosun aktardıklarından daha iyi anlamamız mümkün. Haziran 1751'de şöyle diyor; "Buradaki yeniçerilerin zorbalığını tarife imkân yok. Bir salata için insan öldürüyor, iki kilo kahve ile dava düşürüyorlar." Rüşvet vaka'dır.

kahve osmanlı selanik 6

Kahve ise her işi oldurmaya kabil bir rüşvet aracı.

Selanik ile Kahire arasındaki 18. yüzyıl ticaretinin vazgeçilmez zenginliği kahvedir. Şehre kârlı tekstil ürünleri temin eden batı ticaretinin aksine Mısır, kahve haricinde, hayati önemi olan bazı günlük ihtiyaçların adresiydi. Pirinç, hint kınası, pamuk, baharat gibi temel günlük ihtiyaç ve gıdalar Mısır'dan geliyor, limandaki Mısır Çarşısı'na indirilerek satılıyordu.

Osmanlı'nın her şehrinde olduğu gibi Selanik'te de kahvehaneler halkın gitmekten hoşlandığı uğrak mekanlar olmuş. Kahve kültürü benimsenmiş.

kahve osmanlı selanik 7

Selanik, Mu’id Alaeddin veya Çınarlı muhitinde bulunan mahalle kahvehanesi

 

Bu mekanlar kahvehane işlevinin dışında aynı zamanda yemekhane, tütün içilen yer ve sosyalleşme alanlarıydı. Buna yabancılar dahi şahittir. Haziran 1788’de sahildeki kahvehanelerden birine giren Alessandro Bisani, kahvesini yudumlamadan önce bir güzel karnını doyurduğunu yazar. Zamanla kahvehanelerin edindiği "kötü" şöhret bir yana, Selaniklilerin kahveden mahrum kaldıkları tek fasıla, kahvenin İstanbul'a yetmediği anlar olmuş.

kahve osmanlı selanik 8

Kahvenin tedariki bizzat devletin sorumluluğu olarak görülmüş, reaya ve tüm kulların selameti için varlığı bir zorunluluk adledilmiştir. 1668’de Selanik’e gelen Evliya Çelebi şehirdeki kahvehanelerin sayısını 17 olarak aktarmaktadır. Kahvehaneler neden fitne, fesat ocağı oldu?

kahve osmanlı selanik 9

Ζamanla yeniçerilerin toplanarak içki ve tütün içtikleri, kavga ederek kargaşaya yol açtıkları mekanlara dönüşmüşler. Kötü ün sahibi olmuşlar. VI. Murad döneminde kahvehanelerin, yeniçeri zorbalarının işletiyor olması ve buraların toplantı yerlerine dönüştüğünden kapatıldıkları bilinir. Nisan 1763’te Selanik’teki Yeniçeri ağası, yeniçerilerin birbirine girmesi üzerine çareyi pinekledikleri 4 kahvehaneyi yıktırmakta bulmuştu.

kahve osmanlı selanik 10

19. ve 20. asırlarda kahve ticareti artık alışılan refah kaynağı değildir. Sebeplerine değineceğiz. Türkler bu sevilen içecekten vazgeçmezler. Mahalle kahvehaneleri her mıntıkada şehir sakinlerinin vakit geçirdiği, sohbet ederek sıcak kahve yudumladıkları yerler olmaya devam eder.

Selanik'te bugün Remvi meydanı denilen bölge Osmanlı döneminde Kule Kahvehaneleri adıyla anılıyordu. Kahvenin şehir toponomisine etkisi.

kahve osmanlı selanik 11

Tanzimat’la birlikte yoğunlukla Selanik’in sahil şeridinde açılan modern kafeler, geleneksel kahvehanelere alternatif olarak ortaya çıkmış. Hürriyet meydanında bulunan “Café Cristal” batılılaşan Selanik’in değişen çehresinin sembol yapılarındandı. Kordon boyu kafelerle donatıldı.

kahve osmanlı selanik cafe kristal 11

Yerel arzın giderilmesinin dışında Selanik, kahve ve diğer Mısır mallarının Balkanların her köşesine ulaştırıldığı bir dağıtım merkezi olmuş. Mısır Çarşısı ise, limana varan malların boşaltıldığı yer olarak şehir ticaretinin kalbi konumunu hep muhafaza eder. Önemi anlaşılmaktadır.

kahve osmanlı selanik cafe kristal 12

Sur kapıları vasıtasıyla şehirle bağlantısı olan bu kale dışı ticari alanda depo, dükkan ve çeşitli erzakın muhafaza edildiği ambarlar vardı. 1906 Tahrir defterleri bu çarşının daracık sokaklardan oluşan ve çeşitli loncaların faaliyette olduğu bir ticari bölge olduğunu gösteriyor.

kahve osmanlı selanik cafe kristal 13

Bugün aynı canlılık ve hareketliliği korumakla beraber, Mısır Çarşısı'ndan geriye kalan bir sokak isminden öteye gitmez;

kahve osmanlı selanik cafe kristal 14

Egiptou: Yunan dilinde; Mısır

 

Kesme taş Arnavut kaldırımlarıyla, tuzlu su ve balık kokusuna bulanmış sokak, asırlar öncesine dayanan bir ticari renkliliğin izlerini taşır.

kahve osmanlı selanik cafe kristal 15
kahve osmanlı selanik 16

1917 yangınından kurtulamayan bir cami harabesi, bir şadırvan ve bölgeyi kuşatan tavernalar, aktarlar. Eski Mısır Çarşısı bugün uğrak bir yer.

kahve osmanlı selanik 17

Tefrikamızın 2. serisinde 18.yy Selanik ticaretinin gelişimini borçlu olduğu yerel ve şehirlerarası ticaret şebekeleri konusunu ele alacağız. Buraya tıklayarak devam edebilirsiniz.

kahve osmanlı selanik 18

YORUMLAR

Hakan Gültekin

@Hkngtkn
17 Ara 17
Bir suredir yazilar arasina eklediginjz resimler acilmiyor sorun var. Duzeltin sunu lutfen artik.

Yorum yazabilmek için giriş yapmalısınız.
GİRİŞ YAP